Het is geen natuurwet dat wonen onbetaalbaar moet zijn
Door Mary Anne
Er wordt vaak gedaan alsof de wooncrisis een natuurverschijnsel is. Alsof hoge huren, stijgende koopprijzen en oplopende woonlasten nu eenmaal horen bij deze tijd. Maar dat is niet zo. Het zijn politieke keuzes.
De afgelopen decennia kreeg marktwerking ruim baan. Huren werden verhoogd om “scheefwonen” tegen te gaan. Corporaties moesten bedrijfsmatiger opereren. Grote bedrijven werden fiscaal gefaciliteerd om Nederland aantrekkelijk te houden als vestigingsland. Elk besluit had zijn eigen redenering. Samen hebben ze een systeem opgeleverd waarin wonen voor veel mensen een steeds groter deel van het inkomen opslokt.
Het verhaal van de scheefwoner is illustratief. Een relatief kleine groep huurders met een hoger inkomen in een sociale huurwoning werd neergezet als probleem. De oplossing: hogere huren. Niet alleen voor hen, maar uiteindelijk voor velen. Wat bedoeld was als correctie, werd een structurele opwaartse druk in het hele stelsel.
Tegelijkertijd stegen de uitgaven aan huurtoeslag om de gevolgen te verzachten. Publiek geld werd ingezet om hogere huren betaalbaar te houden. We hebben zo een systeem gecreëerd waarin de overheid eerst de prijzen laat stijgen en daarna burgers compenseert voor diezelfde stijging.
Waarom accepteren we dit?
Daar komt iets bij. Grote internationale bedrijven maken gebruik van royaltyconstructies en interne verrekeningen om winsten te verplaatsen. Juridisch vaak toegestaan. Maar maatschappelijk moeilijk uit te leggen. De kleine ondernemer betaalt belasting over wat hier wordt verdiend. De multinational kan schuiven met geldstromen.
Een eenvoudiger uitgangspunt zou zijn: wie in Nederland omzet en winst realiseert, draagt hier ook bij. Geen ingewikkelde royaltyroutes, geen papieren verplaatsingen van hoofdkantoren om belasting te minimaliseren. Economische activiteit en maatschappelijke bijdrage horen bij elkaar. Wie structureel weigert die bijdrage te leveren, zou uiteindelijk ook niet vanzelfsprekend onbeperkte toegang tot de Nederlandse markt moeten hebben. Markttoegang is geen natuurrecht, maar onderdeel van een wederkerige relatie tussen bedrijf en samenleving.
“Dan gaan ze weg,” wordt er gezegd.
Misschien. Maar een economie is geen leeg veld dat instort zodra één grote speler vertrekt. Waar ruimte ontstaat, ontstaan ook nieuwe initiatieven. Kleine en middelgrote ondernemingen vormen al het fundament van werkgelegenheid. Een gelijker speelveld kan hun positie juist versterken.
En juist daar zit de kern: macht.
Zolang overheden zich laten leiden door de angst dat grote bedrijven vertrekken, blijft het speelveld scheef. Burgers ervaren dat zij relatief veel bijdragen, terwijl grote spelers ruimte hebben om hun lasten te beperken. Dat tast vertrouwen aan.
Betaalbaarheid is geen ideologisch luxeproduct. Het is een basisvoorwaarde voor sociale stabiliteit. Wanneer wonen een te groot deel van het inkomen opslokt, beperkt dat vrijheid, vergroot het onzekerheid en ondermijnt het het gevoel dat het systeem eerlijk is.
Het alternatief vraagt geen revolutie, maar herijking. Eerlijke belastingheffing. Duidelijke grenzen aan ontwijking. Betaalbaarheid als uitgangspunt van woonbeleid in plaats van sluitpost. Geen symboolpolitiek, maar structurele keuzes.
Het is geen natuurwet dat wonen onbetaalbaar moet zijn. Het is beleid. En wat door beleid is ontstaan, kan door ander beleid worden veranderd.